Demre’de antik dünyanın en değerli ürünlerinden biri üretildi: Mor boya

Antalya’nın Demre ilçesindeki Myra-Andriake Antik Kenti’nde geçmişte mureks adı verilen deniz salyangozlarından üretilen mor boyanın, antik dünyanın en değerli ürünleri arasında yer aldığı ortaya çıkarıldı. Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleriyle özdeşleşen mor renk, bazı dönemlerde kullanımı yasalarla sınırlandırılacak kadar önemli bir güç, statü ve ayrıcalık göstergesi oldu.

Myra-Andriake Antik Kenti’nde mureks kabuklarına ilişkin daha önce de bulgulara rastlanırken, Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi ve Myra Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009 yılında başlayan sistematik kazılarla mor boya üretim işlikleri ve üretim merkezi arkeolojik verilerle ayrıntılı biçimde ortaya konuldu.

Milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasında yoğun olarak gerçekleştirildiği belirlenen üretimde, denizden canlı olarak toplanan murekslerin içerisindeki özel doku çıkarıldı. Bu doku, doğrudan ateşle temas etmeyecek şekilde kurşun kazanlarda kontrollü olarak ısıtıldı ve işlem sonucunda mor boya elde edildi.

Zahmetli üretim süreci nedeniyle son derece değerli olan mor boya tekstil sektöründe kullanılırken, ham madde olarak da ticareti yapılan önemli bir ürüne dönüştü. Mureks endüstrisinin, Andriake’nin ekonomik zenginliğine katkı sağlayan önemli faaliyetlerden biri olduğu belirtildi.

İktidar sınıfının rengi

Prof. Dr. Nevzat Çevik, antik dönemde mor boyanın son derece kıymetli olduğunu belirterek, özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleri tarafından kullanıldığını söyledi.

Mor rengin bazı dönemlerde yalnızca maddi güce sahip olmakla erişilebilecek bir ürün olmadığını belirten Çevik, kullanımının yasalarla sınırlandırılabildiğini ifade etti. Çevik, mor rengin yalnızca bir renk değil, aynı zamanda güç, statü ve ayrıcalığın göstergesi olduğunu kaydetti.

Mor boya üretiminin Orta Doğu’da Bronz Çağı’ndan itibaren yapıldığının bilindiğini aktaran Çevik, Myra ve Andriake’de ortaya çıkarılan üretim alanlarının antik dönemdeki bu endüstrinin anlaşılması açısından önem taşıdığını belirtti.

Liman agorası mor boya üretim merkezine dönüştü

Myra ve çevresinde mureks canlılarının bulunduğunu ifade eden Çevik, Andriake’de ilk kez mureks endüstrisine ait üretim atölyelerinin ortaya çıkarıldığını söyledi.

Antik kaynaklarda mor boyanın üretim sürecinin anlatıldığını, farklı bölgelerde de mureks kabuklarına rastlandığını belirten Çevik, ancak üretimin hangi atölyelerde ve hangi düzeneklerle gerçekleştirildiğinin tam olarak bilinmediğini ifade etti.

Çevik, Andriake’deki üretimin milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasına tarihlendiğini belirterek, liman agorasının işlevini kaybettikten sonra mor boya üretim merkezine dönüştürüldüğünü söyledi.

Mureksler üretim alanına canlı taşındı

Mor boya üretiminin murekslerin denizden canlı olarak toplanmasıyla başladığı belirlendi. Çevik, canlıların üretim alanına da yine canlı şekilde taşınması gerektiğini, çünkü öldüklerinde istenilen boyanın elde edilemediğini anlattı.

Denizden çıkarılan murekslerin su dolu kaplarda taşındığını ve işleme alınacakları zamana kadar canlı tutulduğunu belirten Çevik, kazılarda bu sürece ilişkin arkeolojik kanıtların da bulunduğunu söyledi.

Kazı çalışmalarında tonlarca kırılmış mureks kabuğunun yanı sıra çok sayıda kırık amphora parçasına rastlandığını belirten Çevik, murekslerin kaplardan çıkarılması sırasında zaman zaman amphoraların kırıldığını ifade etti.

Özel dokudan mor boya elde edildi

Murekslerin içerisinde bulunan ve mor boyanın ham maddesini oluşturan özel dokunun çıkarıldığını anlatan Çevik, bu dokunun koyu renkli damarlar içerdiğini belirtti.

Çıkarılan dokunun kurşun kazanlara konulduğunu ve özel fırın düzeneklerinde kontrollü şekilde ısıtıldığını aktaran Çevik, kazanların doğrudan alevle temas etmemesi gerektiğini söyledi.

Doğrudan ateş veya kaynama halinde istenilen boyanın elde edilemediğini belirten Çevik, kazanların ısı kanallarının üzerine yerleştirildiğini ve bekleme sürecinin ardından dokunun içerisindeki rengin açığa çıkarılarak mor boyanın elde edildiğini ifade etti.

Andriake’nin ekonomik zenginliğine katkı sağladı

Elde edilen mor boyanın tekstilde kullanıldığını belirten Çevik, boyanın ham madde olarak da ticaretinin yapıldığını söyledi.

Son derece pahalı bir ürün olan mor boyanın üretildiği bölgeye önemli ekonomik gelir sağladığını belirten Çevik, özellikle milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasında mureks endüstrisinin Andriake’nin ekonomik açıdan zenginleşmesinde önemli unsurlardan biri olduğunu ifade etti.

Mor boyanın Roma ve Bizans dönemlerinin yanı sıra çok daha önceki dönemlerde de binlerce yıl boyunca kullanılan özel bir doğal boya olduğu belirtildi.

Bulgular bilim literatürüne sunuldu

Bazı mureks türlerinden kırmızıya veya sarıya yaklaşan farklı tonlarda boyalar elde edilebildiği, ancak Andriake’de bulunan belirli mureks türlerinden nitelikli mor renk üretilebildiği kaydedildi.

Prof. Dr. Nevzat Çevik, kazılardan elde edilen sonuçların Türkçe ve İngilizce hazırlanan bilimsel bir monografiyle yayımlandığını belirterek, Andriake’de ortaya çıkarılan mureks endüstrisi ve mor boya üretimine ilişkin bulguların dünya bilim literatürüne sunulduğunu söyledi.